در ورزش حرفهای، فاصلهی بین موفقیت و شکست همیشه به آمادگی بدنی یا توانایی فنی محدود نمیشود. در بسیاری از موارد، این فشار روانی است که نتیجه را تعیین میکند؛ فشاری که از انتظارات، اهمیت رویداد، نگاه رسانهها و حتی سابقهی درخشان خود ورزشکار شکل میگیرد. المپیک، بهعنوان بزرگترین صحنهی ورزشی جهان، جایی است که این فشار به بالاترین حد خود میرسد.
المپیک ۲۰۲۶ و نمونهای معاصر: ایلیا مالینین
ایلیا مالینین، اسکیتباز جوان آمریکایی، طی سالهای منتهی به المپیک ۲۰۲۶ تقریباً در تمام رقابتهای مهم عملکردی درخشان داشت. او با اعتمادبهنفس بالا و اجرای حرکات فوقالعاده دشوار، به نمادی از ثبات و تسلط ذهنی تبدیل شده بود.
با این حال، در المپیک ۲۰۲۶ شرایط متفاوت رقم خورد. خود مالینین بعد از مسابقه توضیح داد که وقتی دومین حرکتش طبق برنامه پیش نرفت، ذهنش برای لحظاتی قفل شد. او گفت که تا آن زمان هرگز در چنین موقعیتی قرار نگرفته بود؛ موقعیتی که مسابقه از همان ابتدا از کنترل خارج شود. او همیشه با اعتمادبهنفس جلو آمده بود و تجربهی مدیریت یک شروع ناموفق در چنین صحنهی بزرگی را نداشت. همین ناآشنایی باعث شد نتواند سریع تصمیم بگیرد که چگونه ادامه دهد.
المپیک ۲۰۲۲ و یک فروپاشی پیچیدهتر: کامیلا والیوا
در المپیک زمستانی ۲۰۲۲، اتفاقی بسیار سنگینتر برای کامیلا والیوا رخ داد؛ اسکیتبازی ۱۵ ساله که پیش از المپیک بهعنوان پدیدهی بیرقیب این رشته شناخته میشد. او با رکوردشکنی و آرامش ظاهری، یکی از مدعیان اصلی مدال طلا بود.
اما درست در میانهی المپیک، مشخص شد که تست دوپینگ او مثبت شده است. نمونهی مربوط به این تست، چند هفته قبل از المپیک و در جریان مسابقات قهرمانی روسیه گرفته شده بود، اما نتیجهی آن با تأخیر و درست در جریان بازیهای المپیک اعلام شد. مادهی کشفشده، دارویی قلبی به نام «تریمتازیدین» بود که در فهرست مواد ممنوعه قرار دارد.
تیم والیوا اعلام کرد که این ماده بهصورت ناخواسته و از طریق آلودگی محیطی وارد بدن او شده است؛ ادعایی که فضای رسانهای و حقوقی بسیار سنگینی را ایجاد کرد. در نهایت، اگرچه او اجازه یافت در برخی رقابتها شرکت کند، اما فشار روانی ناشی از این پرونده، توجه بیسابقهی رسانهها و فضای احساسی شدید، تأثیر مستقیمی بر عملکردش گذاشت.
در رقابت انفرادی، والیوا دچار اشتباهات پیاپی شد؛ اشتباهاتی که با اشک، آشفتگی ذهنی و فروپاشی روانی او روی یخ همراه بود. صحنهای که به یکی از تلخترین تصاویر المپیک ۲۰۲۲ تبدیل شد و نشان داد فشارهای خارج از میدان مسابقه چگونه میتوانند ذهن یک ورزشکار جوان را از هم بپاشند.
فشار روانی چگونه ذهن ورزشکار را مختل میکند؟
مطالعات روانشناسی ورزش نشان میدهند که استرس شدید میتواند پردازش اطلاعات در مغز را مختل کند. در چنین شرایطی، ذهن بهجای تمرکز بر اجرای تکنیک، درگیر پیامدهای خطا، ترس از شکست و قضاوت دیگران میشود. نتیجهی این وضعیت میتواند شامل موارد زیر باشد:
• کاهش تمرکز و توجه
• اختلال در تصمیمگیریهای لحظهای
• بههمریختن هماهنگی ذهن و بدن
• ناتوانی در بازگشت روانی پس از یک اشتباه
در این حالت، بدن همچنان توانایی لازم را دارد، اما ذهن از جریان مسابقه عقب میماند؛ و در ورزشهای سطح بالا، همین عقبماندگی چندثانیهای میتواند سرنوشتساز باشد.
چرا المپیک متفاوت است؟
المپیک فقط یک مسابقه نیست؛ بلکه رویدادی است که با انتظارات ملی، فشار تاریخی، فضای سیاسی و توجه جهانی همراه است. نمونهی ایلیا مالینین نشان میدهد که حتی اعتمادبهنفس بالا، بدون آمادگی ذهنی برای شرایط بحرانی، میتواند شکننده باشد. نمونهی کامیلا والیوا نیز نشان میدهد که فشار بیش از حد، بهویژه وقتی با حاشیههای خارج از مسابقه ترکیب شود، میتواند حتی یک استعداد استثنایی را از مسیر طبیعی عملکرد خارج کند.
داستانهای ایلیا مالینین در المپیک ۲۰۲۶ و کامیلا والیوا در المپیک ۲۰۲۲، دو روایت متفاوت اما همراستا هستند:
در بالاترین سطح ورزش، جایی که همه از نظر فنی آمادهاند، این ذهن ورزشکار است که نتیجه را تعیین میکند. قهرمانان بزرگ نه بهخاطر بیخطا بودن، بلکه بهخاطر توانایی مدیریت فشار، بازسازی ذهنی پس از خطا و حفظ تعادل روانی در سختترین شرایط متمایز میشوند. در نهایت، المپیک بیش از هر چیز، آزمونی برای ذهن است.